Шахталық және өнеркәсіптік желдеткіштер туралы техникалық құжаттаманы оқығанда ең алдымен «Q, P, ПӘК, N» сияқты қысқартулар көзге түседі. «Желдеткіштің негізгі параметрлері қандай және олардың әрқайсысы нені білдіреді?» деген сұраққа нақты жауап беру – дұрыс таңдау мен қауіпсіз эксплуатацияның негізі. Бұл параметрлер желдеткіштің қанша ауа айдайтынын, қандай қысым дамытатынын, қаншалықты тиімді жұмыс істейтінін және қандай электр қуатын тұтынатынын сипаттайды.
Q – ауа шығыны. Бұл параметр белгілі бір уақыт ішінде желдеткіш арқылы өтетін ауа көлемін көрсетеді. Әдетте м³/сағ немесе м³/с өлшем бірліктерінде беріледі. Шахтада Q шахтадағы ауа алмасу нормаларына, адамдар мен техника санына, газ және шаң бөлінуіне, қазбалар санына және ұзындығына байланысты есептеледі. Дәл осы Q бойынша негізгі және жергілікті желдеткіштердің саны мен типі анықталады. Практикада «үлкен Q» міндетті түрде «жақсы» дегенді білдірмейді – ол нақты қажеттілік пен жүйе кедергісіне сәйкес болуы тиіс.
P – қысым (статикалық, динамикалық немесе толық). Желдеткіш ағынды жүйе кедергісіне қарсы жылжыту үшін белгілі бір қысым дамытады, ол Паскаль (Па) немесе килопаскаль (кПа) түрінде көрсетіледі. Шахтадағы қазбалар, рукавтар, иіндер, фильтрлер, торлар – бәрі қысым шығынын тудырады. Желдеткіш осы кедергіні жаба алатындай қысым беруі керек, әйтпесе есептік Q-ға жете алмайды. Жобалауда желілік гидравликалық есеп арқылы ΔP анықталып, осыған сәйкес Pесеп белгіленеді.
ПӘК (пайдалы әсер коэффициенті, η) – желдеткіштің қаншалықты тиімді жұмыс істейтінін көрсететін параметр. Ол механикалық немесе электр қуатының қанша бөлігі ағынның пайдалы жұмысына (ауа шығыны мен қысымға) айналатынын сипаттайды. ПӘК пайызбен немесе 0–1 аралығындағы санмен беріледі. Мысалы, η = 0,8 (80%) болса, берілген қуаттың 80%-ы пайдалы жұмысқа, ал 20%-ы шығындарға (шау, діріл, турбуленттік, қызу) кетеді. Энергия шығыны жоғары жүйелерде, әсіресе 24/7 режимде жұмыс істейтін шахталық негізгі желдеткіштерде ПӘК-і жоғары модель таңдау жылдық электр шығынын айтарлықтай азайтады.
N – қуат. Бұл параметр желдеткіш білігіне берілетін немесе мотор тұтынатын қуатты сипаттайды. Әдетте киловаттпен (кВт) өлшенеді. Желдеткіштің қажетті қуаты ауа шығыны Q, қысым P, ПӘК және ауа тығыздығына байланысты есептеледі. Қарапайым түрде, қуат ағынның жұмысына (Q·P) пропорционал, ал ПӘК оған түзету енгізеді. Жобалау кезінде есептелген N мәнін мотордың номиналды қуатымен салыстырып, белгілі бір резерв (асқын жүктеме, іске қосу токтары, температура) қалдыру қажет.
Бұл төрт параметр өзара тығыз байланысты. Мысалы, жүйе кедергісі өзгерсе (рукав ұзындықтары, фильтрлер, қималар), қысымға деген талап өзгереді, нәтижесінде Q–P жұмыс нүктесі жылжиды; бұл ПӘК-ке және қажетті N-ге әсер етеді. Сондықтан желдеткішті тек Q немесе тек P бойынша таңдау дұрыс емес – әрқашан Q, P, ПӘК, N жиынтықта қарастырылуы тиіс. Инженер Q–P диаграмманы, ПӘК изосызықтарын және қуат қисықтарын бірге талдап, жұмыс нүктесінің ең тиімді аймақта орналасуын қамтамасыз етуге тырысады.
Шахталық немесе өнеркәсіптік желдеткішке техникалық тапсырма дайындағанда, осы негізгі параметрлерді барынша нақты көрсету маңызды: шахта немесе цех үшін қажетті ауа шығыны диапазоны, желілік есеп бойынша қысым, энергия тиімділігіне қойылатын талаптар және қол жетімді электр қуаты. Сонда өндіруші каталогтағы модельдер арасынан Q–P–η–N параметрлері бойынша ең лайықты шешімді ұсына алады.
Қорытындылай келе, Q – қанша ауа, P – қандай кедергіге қарсы, ПӘК – қаншалықты тиімді, N – қандай қуатпен. Осы төрт сұраққа нақты жауап бермейінше, желдеткішті толыққанды бағалау немесе салыстыру мүмкін емес. Сондықтан шахталық және өнеркәсіптік желдеткіштерді таңдауда дәл осы параметрлерді түсіну және дұрыс қолдану – инженер үшін басты міндет.
