Шаң жарылысы қаупі бар орта – көмір шахталары, көмір қоймалары, диірмендер, цемент, астық және басқа да өндірістер үшін ортақ проблема. Көмір немесе жанғыш шаң ауада белгілі концентрацияға жетсе, оны ұшқын немесе жоғары температура тұтандырып, ауыр зардаптарға әкелуі мүмкін. Сол себепті «шаң жарылысы қаупі үшін қандай қорғаныс қажет?» деген сұраққа тек бір-екі техникамен емес, кешенді шешімдер жиынтығымен жауап беру керек.
Бірінші және негізгі бағыт – шаңның жиналуын барынша азайту. Вентиляция жүйесі, жергілікті сорғыштар және шаң жинағыштар шаң концентрациясын төмен деңгейде ұстап тұруға көмектеседі. Конвейер түсіру нүктелері, ұсақтау, тиеу-түсіру, сүзгілер – барлығы тиімді сорып-тартып тұру жүйесімен жабдықталуы тиіс. Жобалау кезінде ауа ағынының жылдамдығы шаңның қонып қалуына жол бермей, бірақ тым жоғары эрозия тудырмайтындай диапазонда таңдалады. Тұрақты тазалау, шаң жинағыштарды уақытылы босату және жабдықты қарапайым «тазалықта ұстау» да жарылыс қаупін едәуір төмендетеді.
Екінші бағыт – тұтану көздерін шектеу. Шаңды ортада ұшқын, электр доғасы, қызып кеткен мойынтірек немесе үйкеліс бетіндегі жоғары температура қауіпті. Сондықтан мұндай аймақтарда электр жабдықтары мен желдеткіштер, әдетте, жарылыстан қорғалған (Ex) орындауда қолданылады. Ex моторлар, ұшқынға қарсы механикалық бөлшектер, дұрыс жерге тұйықтау, кабельдік жүйелердің арнайы орындауы – бәрі тұтану ықтималдығын азайтуға бағытталған. Қозғалатын бөлшектер арасындағы саңылаулар нормаланады, бөгде зат түсіп кетуінің алдын алу шаралары қолданылады.
Үшінші бағыт – статикалық электрден қорғау. Құрғақ шаңды ағындар мен ауаөткізгіштерде статикалық заряд жиналуы мүмкін, ол разряд кезінде ұшқынға айналып, шаң қоспасын тұтандырады. Сондықтан шаңды тасымалдайтын құбырлар, рукавтар, фильтр корпустары мен желдеткіштер сенімді жерге тұйықталуы тиіс. Антистатикалық материалдар, арнайы жабындар немесе өткізгіш қабаттар қолданылуы мүмкін. Жобада барлық металл конструкцияның потенциалын теңестіріп, жерге тұйықтауды біртұтас жүйе ретінде қарастыру маңызды.
Төртінші бағыт – температураны бақылау және шектеу. Желдеткіштердің мойынтіректері, тежегіш элементтері, моторлар мен басқа түйіндер шамадан тыс қызбауы тиіс. Осы мақсатта температура және діріл датчиктері орнатылады, қорғаныс релелері белгілі бір шектен асып кеткенде агрегатты автоматты түрде тоқтатады. Жарылғыш шаңмен жұмыс істейтін аймақтар үшін рұқсат етілетін максималды бет температурасы нормаларда анықталады және жабдық осы талаптарға сәйкес таңдалады.
Бесінші бағыт – жарылысты жеңілдету және локализациялау. Кейбір жүйелерде шаң жарылысының салдарын азайту үшін жарылысқа қарсы клапандар, жарылыс тепкіш панельдер, от бөгегіш құрылғылар және секциялау элементтері қолданылады. Бұл жабдықтар жарылыс толқынын белгілі бағытта шығарып, қысымды төмендетуге немесе көршілес учаскелерге таралуын шектеуге көмектеседі. Вентиляция жобасында мұндай элементтердің орналасуы, есептік қысымдары және қызмет көрсету тәртібі алдын ала анықталады.
Алтыншы бағыт – ұйымдастырушылық және бақылау шаралары. Шаңды ортада дәнекерлеу, ашық от, ұшқын шығаратын құралдарды қолдану қатаң реттеледі. Жұмыс регламенттері, рұқсат беру жүйесі, персоналды оқыту, газ және шаң концентрациясын тұрақты бақылау – бәрі техникалық қорғау шараларын толықтырады. Кез келген жоспарлы немесе авариялық тоқтау кезінде шаң жинау және тазалау жұмыстары регламентке сәйкес жүргізілуі тиіс.
Желдеткіш тұрғысынан алғанда, шаң жарылысы қаупі бар аймақтарда қолданылатын агрегаттар жарылыстан қорғалған орындаумен қатар, тозуға төзімді материалдар мен конструкцияларға ие болуы керек. Қалақтар мен корпус эрозияға қарсы футеровкамен қорғалуы, ұшқынға қарсы сақиналар орнатылуы, ал ауаөткізгіш жүйелері антистатикалық талаптарға сәйкес болуы тиіс. Жобалау кезінде Q–P параметрлерімен бірге дәл осы қауіпсіздік аспектілері де міндетті түрде ескеріліп, техникалық тапсырмада жеке көрсетіледі.
Қорытындылай келе, шаң жарылысы қаупі үшін қорғаныс – тек бір Ex желдеткішпен шектелмейді; шаңды азайту, тұтану көздерін шектеу, статикалық электрден қорғау, температураны бақылау, жарылысты локализациялау және ұйымдастырушылық шаралар кешені ғана сенімді нәтиже береді.
