Желдеткішті дұрыс таңдау үшін ең алдымен «қажетті ауа шығынын қалай есептейсіздер?» деген сұрақтың жауабын түсіну керек. Ауа шығыны Q – шахталық вентиляция жүйесінің басты есептік параметрлерінің бірі. Ол тек желдеткіш қуатын емес, қазбалардағы ауа жылдамдығын, газ және шаң концентрациясын, адамдардың еңбек жағдайын және қауіпсіздік деңгейін анықтайды. Сондықтан Q-ды «көзбен шамалау» қауіпті, оны нормативтік және инженерлік әдістемеге сәйкес есептеу қажет.
Бірінші қадам – шахта мен қазбалардың геометриялық деректерін жинау. Бұл – оқпандардың және штректердің ұзындығы, көлденең қимасы, көлбеу бұрышы, тармақталу саны. Әр учаскенің сызбасы бойынша ауа өтетін қималар анықталып, жоспар бойынша қандай учаскелерді бір мезетте желдету керектігі белгіленеді. Бұл мәліметтер кейін ауа жылдамдығын есептеу және желілік кедергіні анықтау үшін қажет.
Екінші қадам – зиянды факторларды есепке алу. Көмір және металл шахталарында негізгі қауіпті факторлар – газ (метан, көмірсутектер), шаң, жылу және ылғал. Ұлттық нормалар әр фактор бойынша минималды ауа алмасу мөлшерін белгілейді. Мысалы, белгілі бір категориядағы пластар үшін 1 т/тәулік өндіруге шаққанда немесе бір жұмыс орнын желдетуге шаққанда белгілі бір м³/мин ауа қажеттілігі көрсетіледі. Сонымен қатар, адамдар мен техника саны бойынша да нормалар бар: бір жұмысшыға, бір жерасты машинасына белгілі бір минималды Q талап етіледі.
Үшінші қадам – бұл нормалардың барлығын біріктіріп, шешуші (ең үлкен) Q мәнін анықтау. Мысалы, бір учаске бойынша газ бөлінуіне қатысты есеп Q1, адамдар мен техникаға қатысты Q2, шаң мен температура бойынша Q3 берді делік. Бұл жағдайда қажетті ауа шығыны осы мәндердің ең үлкеніне тең болады (Q = max(Q1, Q2, Q3)), өйткені вентиляция жүйесі барлық қауіпті факторлар үшін жеткілікті қауіпсіздік деңгейін қамтамасыз етуі тиіс. Сонымен қатар, авариялық режимдер, авариялық желдету және резервтік сызбалар үшін де Q есептелуі мүмкін.
Төртінші қадам – ауа жылдамдығын тексеру. Қазбалардың әр учаскесінде ауа жылдамдығы нормативтік диапазонда болуы керек: өте төмен жылдамдық газ бен шаңның жиналуына әкеледі, өте жоғары жылдамдық – шаң көтеріліп, жұмыс жағдайын нашарлатады және кедергіні арттырады. Сондықтан есептелген Q мәнін нақты қималарға бөліп, ауа жылдамдығын (м/с) есептейді; қажет болса, қиманы немесе вентиляция сұлбасын түзетеді.
Бесінші қадам – шахтаның бүкіл вентиляциялық желісі үшін суммарлық Q-ды белгілеу. Шахтада бірнеше учаске, учаскелік желдеткіштер, параллель тармақтар және т.б. болуы мүмкін. Жобалаушы әр тармақтың қажетті Q-ын анықтап, бүкіл шахта үшін жалпы ауа алмасу мөлшерін белгілейді. Негізгі желдеткіш дәл осы жалпы Q-ға, ал жергілікті желдеткіштер тиісті учаскелердің Q-ына сәйкес таңдалады.
Алтыншы қадам – қауіпсіздік коэффициентін есепке алу. Практикада геологиялық жағдайлар, өндіру қарқыны, техника саны, ауаөткізгіштердің тозуы және басқа факторлар уақыт өте өзгеруі мүмкін. Сондықтан есептік Q-ға әдетте резерв үшін белгілі бір пайыз қосылады. Бұл коэффициент ұлттық нормаларда немесе компания стандарттарында көрсетіледі. Нәтижесінде біршама «қорымен» желдеткіш таңдалып, болашақтағы өзгерістерді де қамти алады.
Қажетті ауа шығынын есептеу – тек формула қою емес, шахта геологиясы, технологиясы, қауіпсіздік талаптары және нормативтерін біріктіретін кешенді инженерлік жұмыс. Сол себепті жобалау кезінде желдету бойынша тәжірибесі бар мамандарға сүйеніп, барлық бастапқы деректерді мүмкіндігінше толық беруге тырысу керек. Ал желдеткіш өндірушісі сіз ұсынған Q мәніне және желілік кедергі бойынша есептелген қысымға сүйеніп, нақты модельдер мен серияларды ұсынады.
Егер өз шахтаңыз үшін шамамен қандай Q диапазоны керек екенін және оған сәйкес қандай негізгі немесе жергілікті желдеткіш серияларын қарау керектігін білгіңіз келсе, өнімдер бөліміндегі Q–P диапазондарын көрсете отырып модельдер тізімін қарап шығу ыңғайлы, содан кейін инженерлік есептеріңізді жіберіп, нақтылау сұрай аласыз.
